Bekijk ExploreCatholic in de app! Openen
Dit bericht is met toestemming overgenomen. Klik hier voor het originele bericht.
Met ruim dertig deelnemers aan de derde lezersreis van ons bisdomblad ‘SamenKerk’ vertrokken we op zondag 28 september met de bus naar België, richting Gent. Het was een zonnige herfstdag.
(Dit is een samenvatting. Lees het volledige artikel bij de bron.)
Dit bericht is met toestemming overgenomen. Klik hier voor het originele bericht.
Maandag 3 augustus begon de jaarlijkse priestervakantie, een week waaraan priesters kunnen deelnemen om in een broederlijke sfeer samen een mooie en gezellige wel te beleven. Dit jaar is dat in Luxemburg. (Dit is een samenvatting. Lees het volledige artikel bij de bron.)
Fr Francesco Patton, OFM, reflecteert op de stad Kapernaüm.
door Francesco Patton
De evangelist Matteüs beschrijft Jezus' vertrek uit de plaats waar Hij was opgegroeid naar zijn nieuwe woonplaats, "zijn stad" (Mt 9:1), aan het begin van zijn openbare bediening als volgt: "Toen Jezus hoorde dat Johannes was gearresteerd, trok hij zich terug naar Galilea. Hij verliet Nazareth en vestigde zich in Kapernaüm aan de zee, in het gebied van Zebulon en Naftali" (Mt 4:12-13).
Matteüs Levi, die als belastinginner voor de Romeinse bezetters werkte langs de weg die van Kapernaüm naar Damascus leidde, biedt ook de theologische motivatie achter Jezus' verhuizing: "opdat in vervulling zou gaan wat gesproken was door de profeet Jesaja: Land van Zebulon, land van Naftali, op de weg aan de zee, over de Jordaan, Galilea van de heidenen - het volk dat in duisternis zat, heeft een groot licht gezien, en voor hen die zaten in het land en de schaduw van de dood is licht opgegaan" (Mt 4:14-16).
Tot op de dag van vandaag kunnen pelgrims die Kapernaüm aan de oevers van het Tiberiasmeer bezoeken, de buitengewone ervaring hebben om de stad te zien waar Jezus het grootste deel van de drie jaren van zijn bediening in Galilea doorbracht. Hier riep Hij zijn Apostelen, hier predikte Hij, genas Hij de zieken en voerde Hij de krachtige tekenen uit die zijn diepgaande identiteit als Messias en Zoon van God onthullen. Fr Stanislao Loffreda, franciscaanse archeoloog van het Studium Biblicum Franciscanum (SBF) in Jeruzalem, heeft zijn hele leven aan deze plaats gewijd en was de belangrijkste assistent van Fr Virgilio Canio Corbo in de 19 [opgravings]campagnes die hier tussen 1968 en 1986 werden uitgevoerd. In zijn gids over Kapernaüm, die de belangrijkste bron van dit artikel is, herinnerde hij aan het werkelijke doel van archeologie:
"Wij archeologen halen materiële resten uit het verleden omhoog, maar we zijn eigenlijk op zoek naar iets meer. Ons uiteindelijke doel is, voor zover mogelijk, contact te leggen met vroegere generaties, met hen te spreken en hen te laten spreken met de huidige generaties" (vgl. S. Loffreda, Cafarnao, Jeruzalem, 1995, p. 7). Wanneer we Kapernaüm beschouwen als "de stad van Jezus" en van de eerste Apostelen, begrijpen we onmiddellijk het belang van de oude resten voor de hele mensheid. Voor de broeders van de Custodie van het Heilige Land, die de bewakers van deze plaats zijn en hier leven als een biddende en gastvrije broederschap, is Kapernaüm veel meer dan een archeologische plek: het is de stad van Jezus, het huis van de Heer.
De archeologische site bevindt zich op de noordwestelijke oever van het Tiberiasmeer (Kinneret), in Galilea, ongeveer 210 meter onder de zeespiegel, 16 kilometer van Tiberias, drie kilometer van Tabgha en vijf kilometer van de plaats waar de rivier de Jordaan het meer instroomt. De originele Semitische naam van de plaats is Kfar Nahum, dat wil zeggen, het dorp van Nahum (een van de zogenaamde "kleine profeten" droeg ook deze naam). Origenes vertaalde het als "veld van troost" (van de Hebreeuwse wortel nhm), terwijl de heilige Jérôme de term gebruikte, "mooie stad" (van de wortel n'm). Flavius Josephus koos voor Kapernaüm, de dichtstbijzijnde vertaling van de Hebreeuwse uitspraak (vgl. S. Loffreda, op. cit., pp. 14-15).
De ruïnes van het oude Kapernaüm beslaan ongeveer zeven hectare. Twee derde ervan behoort tot de franciscaanse Custodie van het Heilige Land. Het resterende deel aan de oostkant behoort tot het Grieks-orthodoxe patriarchaat. Het oude dorp werd ongeveer 1000 jaar geleden verlaten, hoewel enkele Arabische families van de Semekiyeh-stam daar bleven tot de Arabisch-Israëlische oorlog van 1948 (vgl. S. Loffreda, op. cit., p. 10).
In Jezus' dagen was Kapernaüm een grensstad met een belastingintake-kiosk (vgl. Mk 2:13-15), gelegen aan de keizerlijke weg die naar Damascus leidde. De enige stad aan de noordwestelijke oever van het meer, het lag vijf kilometer van de Boven-Jordaan, die de grens markeerde tussen de tetrarchie van Herodes Antipas en de Golan die aan zijn broer Filippus was toegewezen (beide zonen van Herodes de Grote). In 1975 werd er een mijlpaal met de naam van keizer Hadrianus gevonden, ongeveer 100 meter ten noordwesten van de synagoge, waarmee bevestigd werd dat er een keizerlijke weg was (vgl. S. Loffreda, op. cit., pp. 18-19).
De aanwezigheid van een detachement van Romeinse soldaten, gedocumenteerd in de evangeliën (vgl. Lk 7:1-10; Mt 8:5-13), gaf aan dat het dorp belangrijk was als transitrechtsstaat. Kapernaüm had handelsrelaties met Boven-Galilea, de Golan, Syrië, Klein-Azië, Cyprus, Afrika en de Feniciërs, zoals bevestigd door herstelde munten en keramiek. Wat Fr Loffreda verraste, was het gebrek aan contact met centraal en zuidelijk Palestina (vgl. S. Loffreda, op. cit., p. 19).
Zoals eerder vermeld, verliet Jezus Nazareth en ging in Kapernaüm wonen. De beslissing was niet toevallig. Nazareth "was een bergachtig gebied, afgesneden van de hoofdwegen van communicatie", terwijl Kapernaüm gelegen was aan een strategische weg en "ver genoeg verwijderd was van grote stedelijke centra, vooral van Tiberias waar Herodes Antipas zijn hoofdstad had gevestigd". Zo kon Jezus "zijn messiaanse boodschap wijd verspreiden, zonder een onmiddellijke reactie van politieke en religieuze leiders uit te lokken". Bovendien had Kapernaüm een diverse bevolking: vissers, boeren, ambachtslieden, kooplieden, belastinginners. De relaties met de Romeinen waren "gekenmerkt door een unieke cordialiteit, tot het punt dat een Romeinse centurio de synagoge voor de joodse gemeenschap had gebouwd" (vgl. S. Loffreda, op. cit., pp. 68-69). Daarom is het niet verwonderlijk dat Jezus zijn eerste discipelen uit deze gemeenschap riep: de vissers Petrus, Andreas, Jakobus en Johannes, en belastinginner Matteüs.
De meest significante ontdekking die aan het licht werd gebracht door de franciscaanse opgravingen is de zogenaamde insula sacra. Onder leiding van Fr Virgilio Corbo en Fr Stanislao Loffreda hebben de opgravingen van 1968 geleid tot een reconstructie van de geschiedenis van deze plek, met identificatie van vier belangrijke fasen. De geschiedenis van het huis waar Jezus woonde "kan als volgt worden samengevat:
1. De begin datum is in de eerste eeuw voor Christus.
2. Vanaf het einde van de eerste eeuw na Christus werd een deel van het huis […] omgevormd tot een domus-ecclesia, dat wil zeggen, het werd aangewezen als een plek voor religieuze bijeenkomsten.
3. In de vierde eeuw werd de zogenaamde domus-ecclesia vergroot en van de rest van het dorp gescheiden door een imposante ommuurde muur.
4. In de tweede helft van de vijfde eeuw werden alle structuren van de insula sacra afgebroken en werd er een achthoekige kerk gebouwd" (vgl. S. Loffreda, op. cit., p. 51).
Het feit dat de ruimte een christelijke plaats van aanbidding was, wordt gedocumenteerd door graffiti met de naam en het monogram van Jezus, liturgische uitdrukkingen zoals Amen en Kyrie Eleison, en een inscriptie in Paleo-Estrangelo (een variant van het oude Syrisch) die lijkt te verwijzen naar de Eucharistie. "De verscheidenheid aan talen leidt tot de sterke veronderstelling dat de domus-ecclesia niet alleen door de lokale gelovigen werd gebruikt, maar ook door pelgrims (vgl. S. Loffreda, op. cit., p. 60).
In "De locis sanctis", rapporteert Peter de Diaken (1107-1140 na Christus) een getuigenis van de pelgrim Egeria (vierde eeuw na Christus), die de domus-ecclesia als volgt beschrijft:
"In Kapernaüm werd het huis van de prins van de Apostelen omgevormd tot een kerk. Zijn muren staan tot op de dag van vandaag nog rechtop en hier genas de Heer de verlamde. Op deze plaats is er ook de synagoge waarin de Heer de man bevrijdde van de demon. Deze synagoge is gebouwd van vierkante stenen en er zijn veel treden die naar de ingang voeren" (Petrus Diaconus, Liber de Locis Sanctis, in Itineraria et alia geographica, ed. R. Weber, CCL, 175, Turnhout 1965, pp. 98-99).
De achthoekige kerk uit de tweede helft van de vijfde eeuw was ontworpen met een centrale achthoek boven het huis, waardoor aan pelgrims "de precieze locatie van het huis van de heilige Petrus werd aangegeven, dat toen al onder het podium van de kerk was begraven" (vgl. S. Loffreda, op. cit., p. 66). Tegen het einde van de vijfde eeuw na Christus werden aan de oostkant een doopvont en een apsis toegevoegd (vgl. J. Patrich, Baptism in the Holy Land: 4th - 7th Centuries, Milaan 2025, pp. 103-104). Het moderne herdenkingsmonument, ontworpen door de Italiaanse architect Ildo Avetta, werd op 29 juni 1990 ingewijd. Na zijn dood in 1991 werd Fr Corbo, die de werken had geleid, begraven onder het herdenkingsmonument ter ere van de heilige Petrus.
Het andere grote monument in Kapernaüm is de "witte" synagoge. In tegenstelling tot privéwoningen die zijn gebouwd van donkere basaltsteen, is deze geheel geconstrueerd met blokken witte kalksteen, die tot vier ton wegen en uit steengroeven zijn gehaald die zich enkele kilometers verderop bevinden. De decoratieve elementen van de synagoge zijn zeer verfijnd en verrijkt met Joodse symbolen.
Fr Geiger schrijft: "Met betrekking tot de synagoge in de tijd van Jezus, waren tot het begin van de 20e eeuw, pionierende archeologen grotendeels overtuigd dat ze deze hadden gevonden. Echter, toen de Duitse archeologen Heinrich Kohl en Carl Watzinger de ruïnes tussen 1905 en 1916 analyseerden, dateerden ze deze naar 200 na Christus. Aangezien de ruïnes geen van de synagoge konden zijn die in Jezus' dagen bestond, deden franciscanen tussen 1968 en 1990 een poging om met alle nodige voorzichtigheid te verifiëren of er geen oudere synagoge onder de zichtbare was. Een eerste verrassing was de ontdekking van meer dan 30.000 (!) munten op het paviment van de synagoge uit die tijd, die terugging naar het eind van de vierde eeuw na Christus (383-395)" (H. Fürst - G. Geiger, Terra Santa. Guida francescana per pellegrini e viaggiatori, Milaan 2018², pp. 220-221/1021).
Op basis van analyses van de munten en keramiek uit de late Romeinse periode die op verschillende niveaus van de site werden gevonden, maakten de opgravingen van Corbo en Loffreda het mogelijk om de synagoge te dateren naar de late vierde eeuw. Bovendien vonden archeologen een basaltpavement uit de eerste eeuw onder de witte synagoge, dat deel uitmaakte van een publiek gebouw wiens grootte zo is dat het geen privéwoning had kunnen zijn. Corbo en Loffreda erkenden dat "het grote pavement uit de eerste eeuw, ontdekt onder het centrale schip van de witte synagoge, mogelijk deel uitmaakt van de synagoge die al lange tijd werd gezocht, d.w.z. die gebouwd door de Romeinse centurio en bezocht door Jezus" (S. Loffreda, op. cit., pp. 32-49). Het was in deze synagoge dat Jezus met autoriteit op de sabbat onderwees, boze geesten verdreef (vgl. Mk 1:21-28) en zijn toespraak over het brood van het leven hield (vgl. Jn 6:22-71).
Opgravingen bevestigen dat een meerderheidse christelijke gemeenschap en een minderheid joodse gemeenschap naast elkaar leefden in het Byzantijnse dorp (vierde tot zevende eeuw na Christus). Keramische fragmenten gemarkeerd met kruisen zijn in overvloed bijna overal op het franciscaanse deel van de site gevonden en voorwerpen zoals een hanger met het Heilige Tetragrammaton bevestigen dat de synagoge actief was. Kapernaüm was een uitzonderlijk geval in de regio, waar verschillende religieuze gemeenschappen voornamelijk de neiging hadden zich in aparte dorpen te vestigen in plaats van samen te leven (vgl. S. L. Mattila, "Kapernaüm, Dorp van Nahum: Van Hellenistische naar Byzantijnse Tijden", in: Galilea in de Late Tweede Tempel en Misjna Тijden: Deel 2, 2015, pp. 249-251).
De archeologische geschiedenis van Kapernaüm begon in 1838, toen Edward Robinson de ruïnes van de synagoge identificeerde, maar geen verband legde tussen deze en de evangelische locatie. Charles Wilson identificeerde in 1866 correct de ruïnes van de synagoge. In 1894 kocht de Custodie van het Heilige Land, via Br Giuseppe Baldi, de ruïnes van de bedoeïnen. Deutsche Orient-Gesellschaft (Kohl e Watzinger), gevolgd door Fr Wendelin von Menden, OFM, begon zijn opgravingen in het begin van de 1900s. In de jaren 1920 bracht Fr Orfali, OFM, (1889-1926), een franciscaan uit Nazareth, de Byzantijnse basiliek aan het licht.
Na een lange pauze werd in 1968 de Custodie belast met opgravingen aan Fr Virgilio Corbo, OFM, (1918-1991) en Fr Stanislao Loffreda, OFM (1932-2025). Ze werden bijgestaan door Fr Bellarmino Bagatti, OFM, en Fr Godfrey Kloetzly, OFM. In datzelfde jaar ontdekten ze een domus ecclesia uit de vierde eeuw, onder de achthoekige kerk, en nog dieper een huis uit de eerste eeuw, wat bevestigde dat halverwege de eeuw na Jezus' dood, een woongebied was omgevormd tot een plaats van christelijke aanbidding ter ere van Petrus.
De opgravingen van Corbo resulteerden in de reconstructie van de volledige chronologie van de site, van het Midden-Brons Tijdperk (ca. 2000-1550 v.Chr.) tot de Arabische periode (zevende eeuw), evenals een herziening van de datering van de monumentale synagoge en de vondst van een eerdere synagoge uit de tijd van Jezus. De werken van Corbo eindigden met een herdenking boven het Huis van Petrus (1990). Hij werd opgevolgd door Fr Loffreda, die de Byzantijnse en Arabische fasen onderzocht en de wetenschappelijke serie "Kapernaüm" (9 volumes, SBF) redigeerde. Fr Eugenio Alliata, OFM, catalogiseerde al het steenmateriaal van de site (vgl. https://www.custodia.org/it/santuari/cafarnao/).
In de tussentijd werden aan de noordoostzijde van de stad - eigendom van het Grieks-orthodoxe patriarchaat van Jeruzalem - opgravingen geleid door Vassilios Tzaferis (1978-1987) die vier hoofdgebieden onthulden. Het team ontdekte ook een imposante zeewering van ongeveer 200 meter lang met twee orthogonale pieren die naar het meer reiken, en een klein fortuin van 282 gouden dinares uit de Arabisch-Byzantijnse overgangsperiode (vgl. Mattila, op. cit., pp. 226-228).
Tot op de dag van vandaag verwelkomen broeders van de Custodie van het Heilige Land elke dag pelgrims die naar Kapernaüm gaan op zoek naar contact met "de stad van Jezus", met de plaatsen waar Hij zijn ogen op richtte, waar zijn stem weerklonk en waar Hij zijn werken verrichtte. De pracht van de witte synagoge, de eenvoud van de basaltstenen woningen, het huis van Petrus, eerst omgevormd tot een domus ecclesia, daarna tot een Byzantijnse basiliek, en tegenwoordig, een herdenking gewijd aan de heilige Petrus, de stilte van het meer ervoor - alles spreekt van een aanwezigheid die het geloof erkent als nog levend.
Terwijl ze naar de resten van het oude Kapernaüm kijken, kunnen pelgrims "zien" de huizen en inwoners van het oude dorp en de evangelieverhalen die daar zijn geplaatst, "horen" Jezus' woorden over het Brood van het Leven weerklinken en met Petrus belijden: "Heer, tot wie kunnen we gaan? U hebt de woorden van eeuwig leven" (Jn 6:68).
Bedankt voor het lezen van ons artikel. U kunt op de hoogte blijven door u te abonneren op onze dagelijkse nieuwsbrief. Klik hier.
Een internationale initiatief, de Kunst Triennale van Katholieke Universiteiten, brengt universiteiten van over de hele wereld samen die zich inzetten om te verkennen hoe kunst een rol speelt bij het aanpakken van de meest relevante kwesties in de wereld van vandaag.
Vaticaans Nieuws
In de komende maanden zullen landen over de hele wereld kunstwerken tentoonstellen in de vormen van tentoonstellingen, opdrachten, publicaties en openbare programma's. Dit internationale initiatief, getiteld de Kunst Triennale van Katholieke Universiteiten, wordt gepromoot door de Dicasterie voor Cultuur en Onderwijs van de Heilige Stoel en brengt kunstenaars, katholieke universiteiten, curatoren en culturele instellingen samen.
Het begon als een project gewijd aan artistieke creatie, academisch onderzoek en dialoog, zoals de persverklaring van de Dicasterie vermeldt. De Triennale is gericht op het verkennen van hoe kunst een rol speelt bij het aanpakken van de meest relevante kwesties in de wereld van vandaag.
De Triennale zal gehouden worden gedurende 2026-2027 en zal eindigen in Venetië.
De inaugurele editie, getiteld "Oefeningen in Empathie", zal plaatsvinden in verschillende steden over de wereld: Rio de Janeiro, Santiago, Bogotá, Boston, Milaan, Lissabon en Luanda. Het brengt verschillende universiteiten en partners samen en zal reflecteren op de rol van hoger onderwijs, menselijke relaties en het concept van empathie.
Paus Leo XIV's encycliek Magnifica humanitas wijst erop dat kunstmatige intelligenties "misschien … empathie en begrip kunnen simuleren, maar ze begrijpen niet wat ze produceren, omdat ze het affectieve, relationele en spirituele perspectief missen waardoor mensen in wijsheid groeien" (MH, nr. 99).
De Triennale richt zich op het bieden van kansen om dieper in het publieke debat te duiken over het waarborgen van wat fundamenteel menselijk is.
De prefect van de Dicasterie voor Cultuur en Onderwijs, kardinaal José Tolentino de Mendonça, herinnerde eraan hoe, in wat nu de Magna Carta van Katholieke Universiteiten is, paus Johannes Paulus II universiteiten beschreef als "centra van creativiteit en uitstralende invloed, waarmee hij een programma uiteenzette dat elke generatie wordt gevraagd met vernieuwde energie uit te voeren" (Ex corde Ecclesiae).
"Als er één woord was dat de identiteit van katholieke universiteiten en hun integrale visie op onderwijs kon uitdrukken, dan zou dat woord empathie zijn. Empathie ligt ten grondslag aan dit universitaire project."
Universiteiten zijn een educatieve gemeenschap en versterken het menselijke vermogen om te creëren-nieuwe ideeën, het organiseren van wat eerder verdeeld was, en het voorstellen van nieuwe versies van de wereld. Ze moeten worden gezien als uitnodigingen om deel te nemen aan een daad van "co-creatie" in plaats van als simpelweg een technische oefening in herhaling.
Opnieuw, in Magnifica humanitas, dringt paus Leo er bij universiteiten op aan om de complexiteit van de wereld van vandaag met creativiteit aan te pakken en zich te wijden aan "het leven van onze samenlevingen rechtvaardiger en broederlijker te maken" (MH, nr. 47).
"Een familie die opvoedt voor empathie vormt mensen die in staat zijn om verschil zonder angst onder ogen te zien. Een universiteit die empathie cultiveert bereidt professionals voor die anderen niet reduceren tot data of functies. Een werkplek gevormd door empathie wordt een plaats van wederzijdse erkenning, niet enkel van productiviteit."
De Kunst Triennale van Katholieke Universiteiten werkt aan een positieve respons op deze pauselijke oproep.
Zeven universiteiten nemen deel aan de eerste editie van de Triennale: Pontifícia Universidade Católica do Rio de Janeiro (Brazilië), Pontificia Universidad Católica de Chile (Chili), Pontificia Universidad Javeriana (Colombia), Boston College (Verenigde Staten), Università Cattolica del Sacro Cuore, Milaan (Italië), Universidade Católica Portuguesa, Lissabon (Portugal), en Universidade Católica de Angola, Luanda (Angola).
De universiteiten hebben verschillende begin- en sluitdata voor hun tentoonstellingen:
"Het concept van empathie biedt de Eerste Hedendaagse Kunst Triennale van Katholieke Universiteiten een vruchtbare kans om esthetiek en ethiek in dialoog te brengen terwijl ook elk kennisgebied wordt uitgenodigd tot interdisciplinair gesprek. Het brengt ons dichter bij elkaar door de veeleisende, geduldige, maar diep bevredigende praktijk van wederzijdse erkenning."
Bedankt voor het lezen van ons artikel. Je kunt op de hoogte blijven door je in te schrijven voor onze dagelijkse nieuwsbrief. Klik hier.
De hoofdredacteur van L'Osservatore Romano, Andrea Monda, geeft commentaar op Christopher Nolans recente film The Odyssey.
Door Andrea Monda
"Overweeg het zaad waaruit u bent voortgekomen; / U bent niet gemaakt om als beesten te leven, / Maar voor de achtervolging van deugd en kennis."
Het is Odysseus die deze woorden tot Dante spreekt in het beroemde Canto XXVI van de Inferno. Het is deze Odysseus - meer dan die van Homerus - die opkomt terwijl je Christopher Nolans filmadaptatie over de grote held bekijkt. De filmregisseur heeft een immense uitdaging aangegaan en is erin geslaagd Homerus' meesterwerk te behandelen, zelfs terwijl hij het hervormde. Dergelijke manipulatie is onvermijdelijk wanneer een geschreven tekst voor het scherm wordt aangepast: hier en daar moeten er sneden worden gemaakt, en de filmmaker voegt onvermijdelijk iets van zichzelf toe, waardoor het tijdloze verhaal van de koning van Ithaka een significante stap vooruit wordt gedragen.
Feitelijk zou men kunnen betogen dat Nolans 'toevoegingen' succesvoller zijn dan zijn omissies, niet in de laatste plaats omdat wanneer hij zich van het gedicht verwijdert, men niet anders kan dan erkennen dat Homers versie de betere is. Het meest voor de hand liggende voorbeeld is de afwezigheid van de episode van de Phaeacians - Nausicaa en Alcinous, hun gastvrijheid, en de scène waarin Odysseus in tranen uitbreekt terwijl hij de bard hoort zingen over zijn eigen daden. Evenzo zijn het wegsnijden van de uitwisseling tussen Odysseus, die zichzelf 'Nergens' noemt, en Polyphemus, of het afschilderen van Menelaus als Helens grove en gewelddadige echtgenoot, keuzes die misschien te vermijden waren en zeker ongelukkig.
Wat heeft Nolan dus toegevoegd in positieve zin?
Laat ons proberen iets te zeggen terwijl de indrukken nog vers zijn, rekening houdend met het feit dat deze Odyssey een film is die het waard is om opnieuw bekeken te worden, zo rijk is hij aan suggestie en betekenissen, zowel voor de hand liggend als verborgen.
Allereerst is Odysseus niet langer een grote held - misschien zelfs helemaal geen held - maar gewoon een man, een getormenteerde man. Een echt mens die worstelt om boven zijn eigen beestachtige natuur uit te stijgen, die zich inspant om niet "te leven als beesten" maar deugd na te streven. Toch faalt hij vaak. Voor elk mens staat hij voortdurend op die drempel, voor altijd op het punt om "kwaad" te worden: een gevangene van zijn laagste, meest dierlijke instincten. Vanuit dit perspectief is de sequentie waarin de heks Circe Odysseus' soldaten in varkens transformeert - ze vormt hen met haar eigen handen - bijzonder effectief. Ze doet dit omdat, zoals ze zegt, ze al "zwijnen" zijn, terwijl Nolan hen gretig hun voedsel laat verorberen. In werkelijkheid is haar oordeel een begrijpelijk maar oneerlijk vooroordeel. Odysseus arriveert en legt uit dat zijn mannen geen roofdieren of monsters zijn, maar dat ze gewoon naar huis willen.
Die verlangens zijn de menselijke conditie zelf. Homers Odyssey is de beroemdste van de nostoi, de verhalen van de terugkeer van de Achaïsche helden na hun overwinning op Troje. Overwinnaars, ja - maar ook, in waarheid, roofdieren en monsters. Te beginnen met hun leider, Agamemnon. Terwijl Odysseus zijn vrouw Penelope vertelt over het tragische Offer dat Agamemnon zijn dochter Iphigenia heeft opgedragen, roept ze uit dat hij een monster is, waarop Odysseus antwoordt dat hij vroom is.
Gedurende de eerste helft van de film komt Odysseus over als een 'seculiere' leider, bijna een 'atheïst', iemand die al verder is gegaan dan de religiositeit van zijn tijdgenoten, die gebaseerd is op angst, onwetendheid, en opoffering. Hij lijkt op een Verlichtingsheerser die zijn tijd ver vooruit is, klaar om de bijgeloof van zijn onderdanen te bespotten.
Toch is zijn houding niet simpelweg minachting voor religie. Het is de zoektocht naar iets truwer, iets diepers menselijk. Aanvankelijk zoekt hij het door alleen in zichzelf te geloven, vertrouwend op zijn eigen kracht en het gewicht van zijn eigen vrije wil te vieren. Langzaam maar zeker wordt hij echter gedwongen om dit te heroverwegen. De nimf Calypso - zowel zijn verleidster als zijn genezer - leidt hem naar een oprechte daad van geloof: zich overgeven aan controle en zichzelf laten dragen door de getijden die hem altijd overweldigden wanneer hij probeerde ze onder controle te krijgen.
Deze daad van overgave valt samen met het accepteren van zijn eigen beperkingen, zijn wonden, en de monsters in zichzelf. Inderdaad, deze Odysseus van de 21e eeuw is een man omringd door monsters: de externe, bekend bij de miljarden die Homers oude gedicht hebben gelezen, en de interne, ontdekt door de vele kijkers van Nolans film.
Een monster in het bijzonder, zoals reeds opgemerkt, is Agamemnon, de machtige koning van alle Achaeërs. Hij wordt bijna afgebeeld als een man-machine. We zien nauwelijks zijn gezicht: alleen kort voordat hij wordt gedood en later in de onderwereld, in een van de krachtigste scènes van de hele film. De koning van Mycene symboliseert macht die om haar eigen belang wordt nagestreefd, een man die de heerschappij van de wet heeft vervangen door de wet van de kracht. Hij is de "beest" die de terughoudende Odysseus gedwongen is te dienen en wiens gedrag hij in elke situatie probeert tegen te werken.
Agamemnon is niet geïnteresseerd in het herstellen van de eer van zijn broer Menelaus, verraden door Helena; hij exploiteert de situatie gewoon, met genadeloze cynisme, om zijn eigen macht uit te breiden. De wet die hij met voeten treedt, wordt herhaaldelijk in de film aangeduid als "de wet van Zeus", het principe dat de beschaafde coëxistentie regelt, dezelfde gouden regel die later in het Evangelie weerklinkt: "Doe aan anderen wat je wilt dat zij aan jou doen." Het is een wet die is gebaseerd op respect, loyaliteit, pietas, en gastvrijheid. Agamemnon schendt deze openlijk en arrogant, en Odysseus, ondanks dat hij zich tegen hem verzet, schendt het ook, zij het subtieler, door de verschrikkelijke misleiding van het Trojaanse Paard te bedenken.
Hierdoor deelt hij de angst die hem achtervolgt als een meedogenloze Erinys. De slachting bij Troje drukt zwaar op zijn hart, en het publiek begint geleidelijk te begrijpen waarom, terwijl Nolan langzaam de verschrikkingen van die slachtpartij onthult door de verontruste herinneringen van de held. In de ogen van Odysseus zelf is hij niet minder monsterachtig dan Agamemnon - inderdaad, zelfs meer - omdat hij door zijn sluwheid anderen heeft bedrogen, vertrouwen heeft verwoest, godslastering heeft gepleegd, de regels die de relaties tussen mensen beheersen heeft vernietigd, en zelfs Athena zelf, de godin die hem door het verhaal heen helpt, heeft beledigd.
Hier wordt de pijnlijke relevantie van de film evident. Het oude Griekenland weerspiegelt de wereld van vandaag, getekend door een gefragmenteerde wereldoorlog en door muren opgeworpen tegen migranten, een wereld waarin gastvrijheid wordt verworpen, internationaal recht wordt genegeerd en de regels van de diplomatie elke dag worden bespot en met voeten getreden. Nolan stelt een beschaving in verval voor - die van de ineenstorting van het Bronstijd, waaruit de Homerische epieken zijn voortgekomen als collectief geheugen.
Het is een wereld waarin de weinige mensen die nog een geweten hebben, worstelen om menselijk te blijven te midden van een tragisch historisch keerpunt. Odysseus' morele dilemma herinnert aan dat van Oppenheimer, de protagonist van Nolans vorige film. Net zoals de wetenschapper wordt getroost door zijn rol in het creëren van de atoombom, zo wordt Odysseus achtervolgd door het feit dat hij een wapen heeft bedacht dat net zo onterecht als verwoestend effectief is.
Nolan heeft de Homerische held de last van het geweten gegeven - misschien zelfs wat Hegel een "ongelukkige bewustzijn" zou noemen - die alleen troost en verlossing vindt in transcendentie, passerend naar een rijk dat alleen kan bestaan door liefde. Dantes geest is opnieuw voelbaar in de sluitmomenten, terwijl Odysseus zeilt voorbij de horizon, naar de plek waar de zon verdwijnt - niet alleen, maar samen met Penelope. Als Dante Odysseus' "dwaze vlucht" als gedreven door curiositas voorstelde, is de laatste reis van de Trojaanse veteraan hier een van boetedoening en genezing.
Het is een ballingschap die, hoewel gerechtvaardigd door de logica van zuiverende opoffering, lijkt op een exodus: een verrassend vertrek naar een horizon die nog moet komen. In dit opzicht doet het sterk denken aan Frodo's laatste reis in The Lord of the Rings. In tegenstelling tot zijn vriend Sam kan Frodo niet gewoon naar huis terugkeren. Hij is voorbestemd om verder te gaan, die "rechte weg" te zoeken die de heidense cyclus van de wereld doorbreekt en het een doel en richting geeft - een pad dat uiteindelijk leidt naar geluk en verlossing.
Fataalisme en vrijheid, bijgeloof en rede, geweten, psychologie, macht en diplomatie - al deze thema's zijn verweven in Nolans drie uur durende film, die met vertrouwen Homers monumentale epiek aanpakt, zich volledig bewust dat een verhaal als dit altijd boeiend en diep ontroerend zal blijven. Zoals Jorge Luis Borges opmerkte: "Gedurende de geschiedenis heeft de mensheid twee verhalen verteld: het verhaal van een verloren schip dat over de Middellandse Zee vaart op zoek naar een geliefd eiland, en het verhaal van een god die zichzelf laat kruisen op Golgotha." In Nolans Odyssey wordt het eerste verhaal opnieuw verteld in het licht van de hoop waarnaar het tweede verwijst. Het succes ervan lijkt dan ook verzekerd.
Bedankt voor het lezen van ons artikel. U kunt op de hoogte blijven door u te abonneren op onze dagelijkse nieuwsbrief. Klik hier.
Dit bericht is met toestemming overgenomen. Klik hier voor het originele bericht.
Bisdomblad SamenKerk heeft ook deze Grote Vakantie weer een Zomerpuzzel. Niet alleen leuk om op te lossen, maar ook leuk om kans te maken op een prijs! (Dit is een samenvatting. Lees het volledige artikel bij de bron.)
