Fr Francesco Patton, OFM, reflecteert op de stad Kapernaüm.
door Francesco Patton
De evangelist Matteüs beschrijft Jezus' vertrek uit de plaats waar Hij was opgegroeid naar zijn nieuwe woonplaats, "zijn stad" (Mt 9:1), aan het begin van zijn openbare bediening als volgt: "Toen Jezus hoorde dat Johannes was gearresteerd, trok hij zich terug naar Galilea. Hij verliet Nazareth en vestigde zich in Kapernaüm aan de zee, in het gebied van Zebulon en Naftali" (Mt 4:12-13).
Matteüs Levi, die als belastinginner voor de Romeinse bezetters werkte langs de weg die van Kapernaüm naar Damascus leidde, biedt ook de theologische motivatie achter Jezus' verhuizing: "opdat in vervulling zou gaan wat gesproken was door de profeet Jesaja: Land van Zebulon, land van Naftali, op de weg aan de zee, over de Jordaan, Galilea van de heidenen - het volk dat in duisternis zat, heeft een groot licht gezien, en voor hen die zaten in het land en de schaduw van de dood is licht opgegaan" (Mt 4:14-16).
Tot op de dag van vandaag kunnen pelgrims die Kapernaüm aan de oevers van het Tiberiasmeer bezoeken, de buitengewone ervaring hebben om de stad te zien waar Jezus het grootste deel van de drie jaren van zijn bediening in Galilea doorbracht. Hier riep Hij zijn Apostelen, hier predikte Hij, genas Hij de zieken en voerde Hij de krachtige tekenen uit die zijn diepgaande identiteit als Messias en Zoon van God onthullen. Fr Stanislao Loffreda, franciscaanse archeoloog van het Studium Biblicum Franciscanum (SBF) in Jeruzalem, heeft zijn hele leven aan deze plaats gewijd en was de belangrijkste assistent van Fr Virgilio Canio Corbo in de 19 [opgravings]campagnes die hier tussen 1968 en 1986 werden uitgevoerd. In zijn gids over Kapernaüm, die de belangrijkste bron van dit artikel is, herinnerde hij aan het werkelijke doel van archeologie:
"Wij archeologen halen materiële resten uit het verleden omhoog, maar we zijn eigenlijk op zoek naar iets meer. Ons uiteindelijke doel is, voor zover mogelijk, contact te leggen met vroegere generaties, met hen te spreken en hen te laten spreken met de huidige generaties" (vgl. S. Loffreda, Cafarnao, Jeruzalem, 1995, p. 7). Wanneer we Kapernaüm beschouwen als "de stad van Jezus" en van de eerste Apostelen, begrijpen we onmiddellijk het belang van de oude resten voor de hele mensheid. Voor de broeders van de Custodie van het Heilige Land, die de bewakers van deze plaats zijn en hier leven als een biddende en gastvrije broederschap, is Kapernaüm veel meer dan een archeologische plek: het is de stad van Jezus, het huis van de Heer.
Een dorp aan de oever van het meer
De archeologische site bevindt zich op de noordwestelijke oever van het Tiberiasmeer (Kinneret), in Galilea, ongeveer 210 meter onder de zeespiegel, 16 kilometer van Tiberias, drie kilometer van Tabgha en vijf kilometer van de plaats waar de rivier de Jordaan het meer instroomt. De originele Semitische naam van de plaats is Kfar Nahum, dat wil zeggen, het dorp van Nahum (een van de zogenaamde "kleine profeten" droeg ook deze naam). Origenes vertaalde het als "veld van troost" (van de Hebreeuwse wortel nhm), terwijl de heilige Jérôme de term gebruikte, "mooie stad" (van de wortel n'm). Flavius Josephus koos voor Kapernaüm, de dichtstbijzijnde vertaling van de Hebreeuwse uitspraak (vgl. S. Loffreda, op. cit., pp. 14-15).
De ruïnes van het oude Kapernaüm beslaan ongeveer zeven hectare. Twee derde ervan behoort tot de franciscaanse Custodie van het Heilige Land. Het resterende deel aan de oostkant behoort tot het Grieks-orthodoxe patriarchaat. Het oude dorp werd ongeveer 1000 jaar geleden verlaten, hoewel enkele Arabische families van de Semekiyeh-stam daar bleven tot de Arabisch-Israëlische oorlog van 1948 (vgl. S. Loffreda, op. cit., p. 10).
In Jezus' dagen was Kapernaüm een grensstad met een belastingintake-kiosk (vgl. Mk 2:13-15), gelegen aan de keizerlijke weg die naar Damascus leidde. De enige stad aan de noordwestelijke oever van het meer, het lag vijf kilometer van de Boven-Jordaan, die de grens markeerde tussen de tetrarchie van Herodes Antipas en de Golan die aan zijn broer Filippus was toegewezen (beide zonen van Herodes de Grote). In 1975 werd er een mijlpaal met de naam van keizer Hadrianus gevonden, ongeveer 100 meter ten noordwesten van de synagoge, waarmee bevestigd werd dat er een keizerlijke weg was (vgl. S. Loffreda, op. cit., pp. 18-19).
De aanwezigheid van een detachement van Romeinse soldaten, gedocumenteerd in de evangeliën (vgl. Lk 7:1-10; Mt 8:5-13), gaf aan dat het dorp belangrijk was als transitrechtsstaat. Kapernaüm had handelsrelaties met Boven-Galilea, de Golan, Syrië, Klein-Azië, Cyprus, Afrika en de Feniciërs, zoals bevestigd door herstelde munten en keramiek. Wat Fr Loffreda verraste, was het gebrek aan contact met centraal en zuidelijk Palestina (vgl. S. Loffreda, op. cit., p. 19).
Jezus verlaat Nazareth en gaat in Kapernaüm wonen
Zoals eerder vermeld, verliet Jezus Nazareth en ging in Kapernaüm wonen. De beslissing was niet toevallig. Nazareth "was een bergachtig gebied, afgesneden van de hoofdwegen van communicatie", terwijl Kapernaüm gelegen was aan een strategische weg en "ver genoeg verwijderd was van grote stedelijke centra, vooral van Tiberias waar Herodes Antipas zijn hoofdstad had gevestigd". Zo kon Jezus "zijn messiaanse boodschap wijd verspreiden, zonder een onmiddellijke reactie van politieke en religieuze leiders uit te lokken". Bovendien had Kapernaüm een diverse bevolking: vissers, boeren, ambachtslieden, kooplieden, belastinginners. De relaties met de Romeinen waren "gekenmerkt door een unieke cordialiteit, tot het punt dat een Romeinse centurio de synagoge voor de joodse gemeenschap had gebouwd" (vgl. S. Loffreda, op. cit., pp. 68-69). Daarom is het niet verwonderlijk dat Jezus zijn eerste discipelen uit deze gemeenschap riep: de vissers Petrus, Andreas, Jakobus en Johannes, en belastinginner Matteüs.
Het Huis van Petrus: van domus-ecclesia naar een herdenking
De meest significante ontdekking die aan het licht werd gebracht door de franciscaanse opgravingen is de zogenaamde insula sacra. Onder leiding van Fr Virgilio Corbo en Fr Stanislao Loffreda hebben de opgravingen van 1968 geleid tot een reconstructie van de geschiedenis van deze plek, met identificatie van vier belangrijke fasen. De geschiedenis van het huis waar Jezus woonde "kan als volgt worden samengevat:
1. De begin datum is in de eerste eeuw voor Christus.
2. Vanaf het einde van de eerste eeuw na Christus werd een deel van het huis […] omgevormd tot een domus-ecclesia, dat wil zeggen, het werd aangewezen als een plek voor religieuze bijeenkomsten.
3. In de vierde eeuw werd de zogenaamde domus-ecclesia vergroot en van de rest van het dorp gescheiden door een imposante ommuurde muur.
4. In de tweede helft van de vijfde eeuw werden alle structuren van de insula sacra afgebroken en werd er een achthoekige kerk gebouwd" (vgl. S. Loffreda, op. cit., p. 51).
Het feit dat de ruimte een christelijke plaats van aanbidding was, wordt gedocumenteerd door graffiti met de naam en het monogram van Jezus, liturgische uitdrukkingen zoals Amen en Kyrie Eleison, en een inscriptie in Paleo-Estrangelo (een variant van het oude Syrisch) die lijkt te verwijzen naar de Eucharistie. "De verscheidenheid aan talen leidt tot de sterke veronderstelling dat de domus-ecclesia niet alleen door de lokale gelovigen werd gebruikt, maar ook door pelgrims (vgl. S. Loffreda, op. cit., p. 60).
In "De locis sanctis", rapporteert Peter de Diaken (1107-1140 na Christus) een getuigenis van de pelgrim Egeria (vierde eeuw na Christus), die de domus-ecclesia als volgt beschrijft:
"In Kapernaüm werd het huis van de prins van de Apostelen omgevormd tot een kerk. Zijn muren staan tot op de dag van vandaag nog rechtop en hier genas de Heer de verlamde. Op deze plaats is er ook de synagoge waarin de Heer de man bevrijdde van de demon. Deze synagoge is gebouwd van vierkante stenen en er zijn veel treden die naar de ingang voeren" (Petrus Diaconus, Liber de Locis Sanctis, in Itineraria et alia geographica, ed. R. Weber, CCL, 175, Turnhout 1965, pp. 98-99).
De achthoekige kerk uit de tweede helft van de vijfde eeuw was ontworpen met een centrale achthoek boven het huis, waardoor aan pelgrims "de precieze locatie van het huis van de heilige Petrus werd aangegeven, dat toen al onder het podium van de kerk was begraven" (vgl. S. Loffreda, op. cit., p. 66). Tegen het einde van de vijfde eeuw na Christus werden aan de oostkant een doopvont en een apsis toegevoegd (vgl. J. Patrich, Baptism in the Holy Land: 4th - 7th Centuries, Milaan 2025, pp. 103-104). Het moderne herdenkingsmonument, ontworpen door de Italiaanse architect Ildo Avetta, werd op 29 juni 1990 ingewijd. Na zijn dood in 1991 werd Fr Corbo, die de werken had geleid, begraven onder het herdenkingsmonument ter ere van de heilige Petrus.
De synagogen: uit de vierde eeuw en uit de tijd van Jezus
Het andere grote monument in Kapernaüm is de "witte" synagoge. In tegenstelling tot privéwoningen die zijn gebouwd van donkere basaltsteen, is deze geheel geconstrueerd met blokken witte kalksteen, die tot vier ton wegen en uit steengroeven zijn gehaald die zich enkele kilometers verderop bevinden. De decoratieve elementen van de synagoge zijn zeer verfijnd en verrijkt met Joodse symbolen.
Fr Geiger schrijft: "Met betrekking tot de synagoge in de tijd van Jezus, waren tot het begin van de 20e eeuw, pionierende archeologen grotendeels overtuigd dat ze deze hadden gevonden. Echter, toen de Duitse archeologen Heinrich Kohl en Carl Watzinger de ruïnes tussen 1905 en 1916 analyseerden, dateerden ze deze naar 200 na Christus. Aangezien de ruïnes geen van de synagoge konden zijn die in Jezus' dagen bestond, deden franciscanen tussen 1968 en 1990 een poging om met alle nodige voorzichtigheid te verifiëren of er geen oudere synagoge onder de zichtbare was. Een eerste verrassing was de ontdekking van meer dan 30.000 (!) munten op het paviment van de synagoge uit die tijd, die terugging naar het eind van de vierde eeuw na Christus (383-395)" (H. Fürst - G. Geiger, Terra Santa. Guida francescana per pellegrini e viaggiatori, Milaan 2018², pp. 220-221/1021).
Op basis van analyses van de munten en keramiek uit de late Romeinse periode die op verschillende niveaus van de site werden gevonden, maakten de opgravingen van Corbo en Loffreda het mogelijk om de synagoge te dateren naar de late vierde eeuw. Bovendien vonden archeologen een basaltpavement uit de eerste eeuw onder de witte synagoge, dat deel uitmaakte van een publiek gebouw wiens grootte zo is dat het geen privéwoning had kunnen zijn. Corbo en Loffreda erkenden dat "het grote pavement uit de eerste eeuw, ontdekt onder het centrale schip van de witte synagoge, mogelijk deel uitmaakt van de synagoge die al lange tijd werd gezocht, d.w.z. die gebouwd door de Romeinse centurio en bezocht door Jezus" (S. Loffreda, op. cit., pp. 32-49). Het was in deze synagoge dat Jezus met autoriteit op de sabbat onderwees, boze geesten verdreef (vgl. Mk 1:21-28) en zijn toespraak over het brood van het leven hield (vgl. Jn 6:22-71).
De co-existentie van een christelijke en joodse gemeenschap
Opgravingen bevestigen dat een meerderheidse christelijke gemeenschap en een minderheid joodse gemeenschap naast elkaar leefden in het Byzantijnse dorp (vierde tot zevende eeuw na Christus). Keramische fragmenten gemarkeerd met kruisen zijn in overvloed bijna overal op het franciscaanse deel van de site gevonden en voorwerpen zoals een hanger met het Heilige Tetragrammaton bevestigen dat de synagoge actief was. Kapernaüm was een uitzonderlijk geval in de regio, waar verschillende religieuze gemeenschappen voornamelijk de neiging hadden zich in aparte dorpen te vestigen in plaats van samen te leven (vgl. S. L. Mattila, "Kapernaüm, Dorp van Nahum: Van Hellenistische naar Byzantijnse Tijden", in: Galilea in de Late Tweede Tempel en Misjna Тijden: Deel 2, 2015, pp. 249-251).
Archeologische geschiedenis
De archeologische geschiedenis van Kapernaüm begon in 1838, toen Edward Robinson de ruïnes van de synagoge identificeerde, maar geen verband legde tussen deze en de evangelische locatie. Charles Wilson identificeerde in 1866 correct de ruïnes van de synagoge. In 1894 kocht de Custodie van het Heilige Land, via Br Giuseppe Baldi, de ruïnes van de bedoeïnen. Deutsche Orient-Gesellschaft (Kohl e Watzinger), gevolgd door Fr Wendelin von Menden, OFM, begon zijn opgravingen in het begin van de 1900s. In de jaren 1920 bracht Fr Orfali, OFM, (1889-1926), een franciscaan uit Nazareth, de Byzantijnse basiliek aan het licht.
Na een lange pauze werd in 1968 de Custodie belast met opgravingen aan Fr Virgilio Corbo, OFM, (1918-1991) en Fr Stanislao Loffreda, OFM (1932-2025). Ze werden bijgestaan door Fr Bellarmino Bagatti, OFM, en Fr Godfrey Kloetzly, OFM. In datzelfde jaar ontdekten ze een domus ecclesia uit de vierde eeuw, onder de achthoekige kerk, en nog dieper een huis uit de eerste eeuw, wat bevestigde dat halverwege de eeuw na Jezus' dood, een woongebied was omgevormd tot een plaats van christelijke aanbidding ter ere van Petrus.
De opgravingen van Corbo resulteerden in de reconstructie van de volledige chronologie van de site, van het Midden-Brons Tijdperk (ca. 2000-1550 v.Chr.) tot de Arabische periode (zevende eeuw), evenals een herziening van de datering van de monumentale synagoge en de vondst van een eerdere synagoge uit de tijd van Jezus. De werken van Corbo eindigden met een herdenking boven het Huis van Petrus (1990). Hij werd opgevolgd door Fr Loffreda, die de Byzantijnse en Arabische fasen onderzocht en de wetenschappelijke serie "Kapernaüm" (9 volumes, SBF) redigeerde. Fr Eugenio Alliata, OFM, catalogiseerde al het steenmateriaal van de site (vgl. https://www.custodia.org/it/santuari/cafarnao/).
In de tussentijd werden aan de noordoostzijde van de stad - eigendom van het Grieks-orthodoxe patriarchaat van Jeruzalem - opgravingen geleid door Vassilios Tzaferis (1978-1987) die vier hoofdgebieden onthulden. Het team ontdekte ook een imposante zeewering van ongeveer 200 meter lang met twee orthogonale pieren die naar het meer reiken, en een klein fortuin van 282 gouden dinares uit de Arabisch-Byzantijnse overgangsperiode (vgl. Mattila, op. cit., pp. 226-228).
Franciscaanse aanwezigheid
Tot op de dag van vandaag verwelkomen broeders van de Custodie van het Heilige Land elke dag pelgrims die naar Kapernaüm gaan op zoek naar contact met "de stad van Jezus", met de plaatsen waar Hij zijn ogen op richtte, waar zijn stem weerklonk en waar Hij zijn werken verrichtte. De pracht van de witte synagoge, de eenvoud van de basaltstenen woningen, het huis van Petrus, eerst omgevormd tot een domus ecclesia, daarna tot een Byzantijnse basiliek, en tegenwoordig, een herdenking gewijd aan de heilige Petrus, de stilte van het meer ervoor - alles spreekt van een aanwezigheid die het geloof erkent als nog levend.
Terwijl ze naar de resten van het oude Kapernaüm kijken, kunnen pelgrims "zien" de huizen en inwoners van het oude dorp en de evangelieverhalen die daar zijn geplaatst, "horen" Jezus' woorden over het Brood van het Leven weerklinken en met Petrus belijden: "Heer, tot wie kunnen we gaan? U hebt de woorden van eeuwig leven" (Jn 6:68).
Bedankt voor het lezen van ons artikel. U kunt op de hoogte blijven door u te abonneren op onze dagelijkse nieuwsbrief. Klik hier.
