Stille Oceaan-eilanden op COP30: lopen naar de toekomst in de voetsporen van onze voorouders

Door Francesca Merlo – Belém, Brazilië

Tien jaar na de Overeenkomst van Parijs wordt het doel van 1,5°C op heel verschillende manieren geïnterpreteerd, wat verschillende betekenissen heeft voor verschillende mensen. Hier in Belém, tijdens de laatste dag van de onderhandelingen, is klimaatdiplomatie opnieuw in botsing gekomen met de levensrealiteiten van mensen die al de moeilijkste aspecten van de klimaatcrisis ervaren. Een van de meest meeslepende stemmen op COP30 is die van Joshua Cooper, een professor uit Hawai’i, een mensenrechtenadvocaat, en een brug tussen de gemeenschappen van de Stille Oceaan en het internationale systeem.

Zijn boodschap is zowel heel simpel als diep verontrustend: “1,5°C is geen doel. Het is een levenslijn. Het is leven of dood.”

Klimaatgerechtigheid als mensenrecht

In een gesprek met Vatican News aan de rand van de conferentie beschrijft Cooper een verschuiving die hij op COP30 begint te zien: “Er is een groeiende erkenning,” zegt hij, “dat klimaatgerechtigheid en mensenrechten twee zijden van dezelfde medaille zijn. Je kunt het een niet hebben zonder het ander.”

Deze reflectie doet onvermijdelijk denken aan een boodschap die door de Pausen door de jaren heen herhaaldelijk is benadrukt, meest opmerkelijk door paus Franciscus en, meer recentelijk, door paus Leo: gerechtigheid is ondeelbaar, en de schreeuw van de aarde kan niet worden gescheiden van de schreeuw van de armen.”

Hoewel de boodschap duidelijk is, wordt de urgentie ervan soms niet begrepen. In plaatsen zoals Hawai’i, Vanuatu, Tuvalu en Fiji vernietigen de “fijne” lijnen waarover de wereld op papier debatteert al de kusten – samen met identiteit, herinnering en gemeenschap. Het onderscheid tussen mitigatie, adaptatie en verlies en schade vervaagt in een meer existentieel vocabulaire: leven en dood, thuis en ballingschap, herinnering en uitwissing.

Een existentiële rode lijn

De Stille Oceaan waarschuwt ons voor wat onvermijdelijk iedereen zal overkomen. Deze week fungeerden twee momenten op COP als opvallende metaforen voor de planeet. Het Moana-paviljoen – de eigen ruimte van de Stille Oceaan op COP – stond onder water tijdens zware regenval. Toen brak er een brand uit. In beide gevallen, zegt Cooper, kregen mensen slechts een voorproefje van wat het betekent om in een overstroming omhoog te moeten verhuizen of hun bezittingen in een brand te verliezen.

“Het land is niet gewoon een plek waar je woont”, legt Cooper uit. “Het is waar voorouders zijn begraven. Het is waar cultuur bestaat. Mensen vragen om te verhuizen betekent hen vragen alles te verliezen”.

Het recht op zelfbeschikking – het fundamentele recht in het internationale recht – is nu helemaal verbonden met elke fractie van een graad.

En zo insisteert de Stille Oceaan dat 1,5°C niet onderhandelbaar is. Het is geen aspiratie, noch een diplomatiek compromis. Het is een morele drempel. Daarachter ligt het onomkeerbare verlies van volken die het minst hebben bijgedragen aan de opwarming van de aarde.

De wijsheid van de inheemse volken

Terwijl hij door de inheemse ruimtes van COP30 wandelt – de People’s COP, het Chico Mendes-paviljoen, de Casa Makita – reflecteert Cooper op een continuïteit van strijd sinds de Aarde Top in 1992, toen inheemse leiders verklaarden: “We lopen naar de toekomst in de voetsporen van onze voorouders”.

Inheemse gezangen tijdens openingsceremonies in evenementen zoals deze bevatten, zei hij, ecologische wijsheid die over duizenden jaren is gecodeerd. Voor moderne oren klinken ze misschien ceremonieel, maar in werkelijkheid zijn het lessen in wederkerigheid – dagelijkse herinneringen dat men niet van de aarde kan nemen zonder iets terug te geven.

Het is een spirituele intuïtie die diep resoneert met de katholieke sociale traditie. Paus Franciscus roept in Laudato si’ en Laudate Deum de wereld op om precies dit gevoel van gemeenschap met de schepping te herstellen. Deze visie noemt Cooper “aarde democratie”.

“De klimaatcrisis geeft je geen tijd”

In Hawai’i raasden vorig jaar wildbranden met angstaanjagende snelheid door Lahaina en doodden meer dan honderd mensen. Soortgelijke tragedies hebben zich voorgedaan in Marokko, Californië, door het Caribisch gebied, om nog maar te zwijgen van het feit dat, zegt Cooper, de Filippijnen bij elke COP lijden onder een tyfoon.

“De vuren bewegen nu zo snel,” zei Cooper. “Je kunt je niet voorbereiden. Het vuur van gisteren hier op COP herinnerde ons weer: de klimaatcrisis geeft je geen tijd.”

Een traag proces, een hardnekkige hoop

Naarmate de onderhandelingen zich naar hun laatste dagen slepen, erkent Cooper de frustraties die elke veteran van klimaatdiplomatie bekend voorkomen.

“Het is niet genoeg. Het gaat niet snel genoeg”, gaf hij toe. “Maar je geeft niet op. Je duwt. Je vecht voor principes. En je bouwt allianties”.

COP’s, zei hij, zijn niet slechts conferenties maar prachtige momenten van ontmoeting. Op vluchten, in hotel-lobby’s, in cafés in de stad vormen onverwachte coalities – tussen academici uit Cambodja, activisten uit Fiji, ouderen uit de Amazone, studenten van over de hele wereld.

Velen worden, zoals Cooper het verwoordt, “vrienden die je gewoon nog niet had ontmoet”.

Kijk vooruit: een cruciale COP31

Cooper wendde zich vervolgens tot wat hij beschreef als de “funky Frankenstein” die zich rond de COP van volgend jaar ontwikkelt: een last-minute, driedelig arrangement waarbij Turkije zal hosten, Australië zal voorzitten, en een aparte op de Stille Oceaan gerichte segment mogelijk in Fiji zal plaatsvinden. Voor Cooper onthult de hybride structuur een dieper probleem – “iedereen denkt dat ze hebben gekregen wat ze wilden,” zei hij, “behalve de Stille Oceaan, die het opnieuw het verst moet vliegen, het langst moet blijven, en dagen later dan iedereen terug naar huis moet keren.”

Hij betreurde de gemiste kans om de wereld dichter bij de klimaatfrontlijnen te brengen en herinnerde zich voorstellen voor Adelaide of zelfs Tasmania als potentiële locaties die Australiërs in staat hadden kunnen stellen de crisis “van dichtbij” te confronteren, zoals beelden van bosbranden ooit de geweten van het land hebben gestreeld. Host zijn, benadrukte hij, is niet slechts logistiek; het is een test van civieke ruimte, van bereidheid om inheemse verdedigers te horen, van de capaciteit van een nation om ervoor te zorgen dat degenen die het meest zijn getroffen veilig en gezien zijn.

Toch blijft Cooper vastbesloten. Hoe ongebruikelijk de structuur ook mag zijn, zei hij, “we zullen het meeste maken van wat er bestaat.” In een proces dat vaak wordt aangedreven door staten, was zijn herinnering stil maar stevig: dat het nog steeds “wij, de volken” zijn die het morele gewicht van klimaatactie moeten dragen.

Een oproep tot conversie

Cooper’s reflecties weerspiegelen de morele uitdaging die paus Franciscus vaak aan de wereldgemeenschap heeft gesteld, en die herhaalt dat de klimaatnoodsituatie niet alleen wetenschappelijk en politiek is; het is spiritueel en vereist conversie – in levensstijl, in bestuur en in de manier waarop naties zich verhouden tot de meest kwetsbaren.

“We stemmen drie keer per dag met wat we eten,” zei hij. “En weer bij het stembureau.”

De toekomst, gelooft hij, ligt in het omarmen van wat inheemse volken nooit hebben verlaten: een wereldbeeld geworteld in wederkerigheid, herinnering en zorg. Het is, zei hij, niet een nieuwe richting maar een terugkeer naar een oudere, wijzere.

Luisteren, leren, leiden

Cooper vatte deze weg naar voren samen met drie woorden: Luister, leer en leid. 

“Luister naar degenen aan de frontlinies. Leer van hun veerkracht en hun wijsheid. Leid dan – met geweten, moed en medemenselijkheid”, zei hij.

Naarmate COP30 ten einde loopt, is de oproep van de Stille Oceaan om te erkennen dat hun strijd de toekomst van de wereld is, en zijn hoop is dat de wereld zal luisteren. 

Bedankt voor het lezen van ons artikel. U kunt op de hoogte blijven door u in te schrijven voor onze dagelijkse nieuwsbrief. Klik hier